واکسیناسیون یکی از مهمترین دستاوردهای پزشکی در تاریخ بشر است که جان میلیونها نفر را از بیماریهای واگیردار نجات داده است. اما آیا تا به حال با خودتان فکر کردهاید که انواع واکسنها چه تفاوتهایی با هم دارند؟ چرا برخی واکسنها با یک دوز تأثیرگذارند و برخی دیگر نیاز به دوز یادآور دارند؟ در این مقاله با انواع واکسن، عملکرد هرکدام و موارد کاربردشان به زبان ساده آشنا میشوید.
واکسـن نوعی مادهی بیولوژیک است که با شبیهسازی بخشی از عامل بیماریزا (مثل ویروس یا باکتری)، سیستم ایمنی بدن را برای مقابله با بیماری آموزش میدهد، بدون اینکه فرد را واقعاً بیمار کند. در واقع، واکسن سیستم ایمنی را تمرین میدهد تا در برخورد واقعی با عامل بیماریزا، سریع و مؤثر عمل کند.
1. واکسنهای زنده ضعیفشده (Live attenuated vaccines)
این نوع واکسنها شامل نسخهای زنده ولی ضعیفشده از ویروس یا باکتری هستند که قدرت بیماریزاییشان کم شده است.
- مزایا: ایجاد ایمنی قوی و طولانیمدت
- معایب: برای افراد با سیستم ایمنی ضعیف مناسب نیستند.
بیماریهای مربوطه:
-
سرخک
-
اوریون
-
سرخچه (واکسـن MMR)
-
آبلهمرغان
-
تب زرد
-
سل (واکسن BCG)
2. واکسنهای غیرفعال یا کشتهشده (Inactivated vaccines)
در این واکسنها، ویروس یا باکتری به طور کامل کشته شده و دیگر نمیتواند باعث بیماری شود.
- مزایا: ایمن برای همه، حتی افراد با ایمنی ضعیف
- معایب: معمولاً نیاز به دوزهای تقویتی دارد.
بیماریهای مربوطه:
-
هپاتیت A
-
آنفلوآنزا (برخی نسخهها)
-
فلج اطفال (IPV – تزریقی)
-
هاری
3. واکسنهای نوترکیب یا زیرواحدی (Subunit, recombinant, polysaccharide, and conjugate vaccines)
در این نوع واکسنها فقط قسمتهایی از عامل بیماریزا استفاده میشود، مثلاً پروتئین خاصی از سطح ویروس.
- مزایا: خطر کمتر واکنشهای جانبی
- معایب: گاهی ایمنی کامل و پایدار ایجاد نمیشود و نیاز به تقویت دارد.
بیماریهای مربوطه:
4. واکسنهای mRNA (پیامرسان RNA)
این واکسنها حاوی دستورالعمل ژنتیکی (RNA) هستند که به سلولهای بدن میگویند چطور پروتئینی مشابه ویروس تولید کنند تا سیستم ایمنی آن را شناسایی کند.
- مزایا: تولید سریع، مدرن و ایمن
- معایب: نیاز به نگهداری در دمای بسیار پایین، هزینهبرتر
بیماریهای مربوطه:
5. واکسنهای ناقل ویروسی (Viral vector vaccines)
در این واکسنها از ویروس بیضرری به عنوان ناقل استفاده میشود تا ژنِ مربوط به عامل بیماریزا را وارد بدن کند.
- مزایا: تحریک قوی سیستم ایمنی
- معایب: گاهی در افرادی که قبلاً با ویروس ناقل برخورد داشتهاند، اثر کمتر دارد.
بیماریهای مربوطه:
شناخت انواع واکسن به ما کمک میکند:
- درک بهتری از عملکرد آنها داشته باشیم.
- دلایل تفاوت در دوز یا تعداد تزریق را بدانیم.
- در انتخاب و اعتماد به واکسیناسیون مطمئنتر عمل کنیم.
همچنین پزشکان و متخصصان بهداشت، بر اساس وضعیت سلامت فرد و نوع بیماری، نوع واکسن مناسب را انتخاب میکنند.
واکسنها به شکلهای مختلف طراحی میشوند تا در شرایط متنوع و برای جمعیتهای گوناگون مؤثر باشند. چه واکسن زنده، چه غیرفعال، چه نوین مثل mRNA؛ هدف اصلی همه آنها ایجاد ایمنی در بدن انسان است. با آگاهی از تفاوت انواع واکسن، میتوانیم بهتر از سلامت خود و دیگران محافظت کنیم.
