آشنایی با انواع روش های جراحی عیوب چشم
جراحی عیوب انکساری چشم یکی از روشهای اصلاح مشکلات بینایی مانند نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم است که با هدف کاهش وابستگی به عینک یا لنز تماسی انجام میشود. امروزه روشهای مختلفی برای اصلاح این عیوب وجود دارد؛ از جمله لیزیک، فمتولیزیک، PRK، لازک، ترنسپیآرکی و اسمایل. در برخی افراد نیز کاشت لنز داخل چشمی میتواند گزینه مناسبی باشد. هر یک از این روشها از نظر نحوه انجام، شرایط مناسب برای بیمار، سرعت بهبود دید، عوارض احتمالی و محدودیتها تفاوتهایی دارند. در این مقاله، انواع جراحی عیوب انکساری چشم را معرفی میکنیم، تفاوت روشهای رایج را توضیح میدهیم و به این سؤال پاسخ میدهیم که انتخاب روش مناسب به چه عواملی بستگی دارد.
- - عیوب انکساری چشم چیست؟
- - انواع جراحی عیوب انکساری چشم کداماند؟
- - ۱. عمل لیزیک چشم (LASIK)
- - ۲. عمل فمتولیزیک (Femto-LASIK)
- - ۳. عمل پیآرکی (PRK)
- - ۴. عمل لازک (LASEK)
- - ۵. عمل ترنسپیآرکی (TransPRK)
- - ۶. عمل اسمایل (SMILE)
- - ۷. کاشت لنز داخل چشمی (ICL و سایر لنزهای فیکیک)
- - جدول مقایسه انواع جراحی عیوب انکساری چشم
- - کدام روش جراحی برای اصلاح عیوب انکساری بهتر است؟
- - چه افرادی کاندید مناسبی برای جراحی عیوب انکساری هستند؟
- - عوارض احتمالی جراحی عیوب انکساری چشم چیست؟
- - مراقبتهای قبل و بعد از جراحی چشم
- - نتیجهگیری
وابستگی به عینک یا لنز تماسی برای بسیاری از افراد میتواند در فعالیتهای روزمره، ورزش و شرایط کاری محدودیتهایی ایجاد کند. به همین دلیل، بعضی افراد به دنبال روشهای جراحی برای اصلاح عیوب انکساری چشم هستند.
پیشرفت فناوریهای چشمپزشکی باعث شده است که امروزه روشهای متنوعی برای اصلاح شماره چشم در دسترس باشد. بااینحال، انتخاب روش مناسب برای همه افراد یکسان نیست. ضخامت و شکل قرنیه، میزان نزدیکبینی یا دوربینی، شدت آستیگماتیسم، وضعیت سطح چشم و سلامت عمومی چشم از جمله عواملی هستند که در تصمیمگیری نقش دارند.
نکته مهم این است که جدیدتر بودن یک روش لزوماً به معنای مناسبتر بودن آن برای همه افراد نیست. برای انتخاب آگاهانه، ابتدا باید با انواع جراحی عیوب انکساری چشم و تفاوتهای آنها آشنا شوید.
عیوب انکساری چشم چیست؟
عیوب انکساری زمانی ایجاد میشوند که نور پس از عبور از بخشهای مختلف چشم، بهدرستی روی شبکیه متمرکز نشود. در نتیجه، تصویر اجسام ممکن است تار یا غیرشفاف دیده شود.
مهمترین عیوب انکساری عبارتاند از:
نزدیکبینی
در نزدیکبینی، فرد معمولاً اجسام نزدیک را واضحتر از اجسام دور میبیند. در بسیاری از موارد، تصویر بهجای آنکه دقیقاً روی شبکیه تشکیل شود، در جلوی آن متمرکز میشود.
دوربینی
افراد مبتلا به دوربینی ممکن است برای دیدن اجسام نزدیک مشکل داشته باشند و در برخی موارد، دید دور نیز تحت تأثیر قرار گیرد. میزان مشکل به شدت دوربینی و توانایی تطابق چشم بستگی دارد.
آستیگماتیسم
آستیگماتیسم معمولاً به دلیل تفاوت انحنای قرنیه یا عدسی در محورهای مختلف ایجاد میشود. این وضعیت میتواند باعث تاری دید در فاصله نزدیک یا دور شود.
پیرچشمی
پیرچشمی معمولاً با افزایش سن و کاهش توانایی عدسی چشم برای تمرکز روی اجسام نزدیک ایجاد میشود. جراحیهای متداول اصلاح نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم لزوماً پیرچشمی را برطرف نمیکنند؛ بنابراین، انتخاب روش مناسب برای افراد دارای پیرچشمی به ارزیابی جداگانه نیاز دارد.

انواع جراحی عیوب انکساری چشم کداماند؟
روشهای اصلاح عیوب انکساری را میتوان به دو گروه اصلی تقسیم کرد: روشهایی که با تغییر شکل قرنیه انجام میشوند و روشهایی که از طریق کاشت لنز داخل چشم، مسیر تمرکز نور را اصلاح میکنند.
مهمترین روشها عبارتاند از:
-
لیزیک (LASIK)
-
فمتولیزیک (Femto-LASIK)
-
پیآرکی (PRK)
-
لازک (LASEK)
-
ترنسپیآرکی (TransPRK)
-
اسمایل (SMILE)
-
کاشت لنز داخل چشمی، از جمله لنزهای فیکیک (Phakic IOL)
در ادامه، هر یک از این روشها را بررسی میکنیم.
۱. عمل لیزیک چشم (LASIK)
لیزیک یکی از روشهای شناختهشده جراحی عیوب انکساری است که برای اصلاح برخی موارد نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم استفاده میشود.
عمل لیزیک چگونه انجام میشود؟
در این روش، جراح ابتدا یک لایه نازک از قرنیه به نام فلپ ایجاد میکند. در لیزیک سنتی، این مرحله معمولاً با ابزار مکانیکی انجام میشود. سپس با استفاده از لیزر اگزایمر، شکل بافت زیر فلپ اصلاح میشود تا نور با دقت بیشتری روی شبکیه متمرکز شود. در پایان، فلپ به محل خود بازگردانده میشود.
مزایای لیزیک
-
بهبود نسبتاً سریع بینایی در بسیاری از بیماران
-
ناراحتی اولیه معمولاً کمتر از روشهای سطحی مانند PRK
-
امکان اصلاح برخی موارد نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم
-
بازگشت نسبتاً سریع به بسیاری از فعالیتهای روزمره
عوارض و محدودیتهای لیزیک
خشکی چشم، تاری دید موقت، حساسیت به نور، دیدن هاله اطراف چراغها و اصلاح نشدن کامل شماره چشم از عوارض احتمالی این روش هستند. همچنین، ایجاد فلپ میتواند با عوارض اختصاصی همراه باشد.
افرادی که قرنیه نازک یا نامنظم، قوز قرنیه، خشکی چشم شدید یا شماره چشم ناپایدار دارند، ممکن است گزینه مناسبی برای لیزیک نباشند.
۲. عمل فمتولیزیک (Femto-LASIK)
فمتولیزیک یکی از انواع لیزیک است که در آن ایجاد فلپ قرنیه با لیزر فمتوسکند انجام میشود. اصلاح شکل قرنیه نیز معمولاً با لیزر اگزایمر صورت میگیرد.
تفاوت فمتولیزیک با لیزیک چیست؟
تفاوت اصلی این دو روش در ابزار مورد استفاده برای ایجاد فلپ است. در لیزیک سنتی از ابزار مکانیکی استفاده میشود، اما در فمتولیزیک فلپ با لیزر فمتوسکند ایجاد میشود.
استفاده از لیزر امکان کنترل دقیق پارامترهای فلپ را فراهم میکند؛ بااینحال، این تفاوت به معنای حذف کامل خطرات یا برتری مطلق فمتولیزیک در همه بیماران نیست.
مزایای فمتولیزیک
-
ایجاد فلپ با استفاده از لیزر فمتوسکند
-
امکان کنترل دقیق پارامترهای برش
-
بهبود نسبتاً سریع دید در بسیاری از بیماران
-
مناسب بودن برای برخی افرادی که شرایط انجام لیزیک را دارند
عوارض و محدودیتهای فمتولیزیک
خشکی چشم، تاری دید گذرا، حساسیت به نور، هالههای نوری و عوارض احتمالی مرتبط با فلپ از جمله مواردی هستند که باید در نظر گرفته شوند.
فمتولیزیک نیز برای همه افراد مناسب نیست. سلامت قرنیه، ضخامت آن، شماره چشم و سایر شرایط فرد باید پیش از عمل بررسی شوند.
۳. عمل پیآرکی (PRK)
پیآرکی یکی از روشهای اصلاح عیوب انکساری است که در آن برخلاف لیزیک، فلپ قرنیه ایجاد نمیشود. در این روش، لایه سطحی سلولی قرنیه برداشته میشود و سپس با لیزر اگزایمر، شکل قرنیه اصلاح میشود.
لایه سطحی قرنیه پس از عمل بهتدریج ترمیم میشود و روند بهبود بینایی معمولاً نسبت به لیزیک طولانیتر است.
مزایای PRK
-
نداشتن فلپ قرنیه
-
قابل بررسی بودن برای برخی افراد با قرنیه نسبتاً نازک که شرایط لازم برای جراحی سطحی را دارند
-
نداشتن عوارض اختصاصی مرتبط با جابهجایی فلپ لیزیک
-
قابل استفاده بودن برای برخی افراد با فعالیتهای ورزشی یا شغلی همراه با خطر ضربه به چشم، پس از ارزیابی تخصصی
عوارض و محدودیتهای PRK
درد یا ناراحتی در روزهای ابتدایی، اشکریزش، حساسیت به نور و طولانیتر بودن دوره بهبود دید از محدودیتهای این روش هستند.
در بعضی موارد نیز احتمال ایجاد کدورت قرنیه، باقی ماندن بخشی از عیب انکساری یا اصلاح بیش از حد وجود دارد. به همین دلیل، مراقبتهای پس از عمل و مراجعه برای پیگیری اهمیت زیادی دارند.
۴. عمل لازک (LASEK)
لازک یکی دیگر از روشهای جراحی سطحی قرنیه است. در این روش، لایه سطحی اپیتلیوم با کمک محلول الکلی شل میشود و پس از جابهجایی آن، اصلاح قرنیه با لیزر انجام میگیرد. تکنیک و نحوه مدیریت لایه سطحی ممکن است با توجه به روش مورد استفاده جراح متفاوت باشد.
لازک و PRK از نظر اصول کلی به یکدیگر نزدیک هستند، اما در نحوه برخورد با اپیتلیوم تفاوت دارند. این دو اصطلاح نباید کاملاً مترادف در نظر گرفته شوند.
مزایای لازک
-
نداشتن فلپ عمیق قرنیه مانند لیزیک
-
قابل بررسی بودن برای برخی افرادی که برای لیزیک مناسب نیستند
-
نداشتن عوارض اختصاصی مرتبط با جابهجایی فلپ لیزیک
عوارض و محدودیتهای لازک
ناراحتی در روزهای ابتدایی، بهبود تدریجی دید، حساسیت به نور و احتمال ایجاد کدورت قرنیه از محدودیتهای احتمالی این روش هستند.
انتخاب بین لازک و PRK به وضعیت چشم، تکنیک مورد استفاده و نظر جراح بستگی دارد.
۵. عمل ترنسپیآرکی (TransPRK)
ترنسپیآرکی نوعی جراحی سطحی قرنیه است که در آن لیزر برای برداشتن اپیتلیوم و اصلاح شکل قرنیه به کار میرود. در این روش، برخلاف PRK متداول، برای برداشتن لایه سطحی از ابزار مکانیکی یا محلول الکلی استفاده نمیشود.
مزایای ترنسپیآرکی
-
انجام برداشتن اپیتلیوم با لیزر
-
نداشتن فلپ قرنیه
-
امکان بررسی برای برخی افراد که جراحی سطحی برای آنها مناسب است
عوارض و محدودیتهای ترنسپیآرکی
درد و ناراحتی اولیه، نیاز به زمان برای ترمیم اپیتلیوم و بهبود تدریجی دید از مواردی هستند که باید در نظر گرفته شوند. همچنین، این روش نیز مانند سایر جراحیهای قرنیه برای همه افراد مناسب نیست.
نباید تصور کرد که لیزری بودن تمام مراحل بهتنهایی باعث میشود ترنسپیآرکی بدون عارضه باشد یا همیشه از سایر روشها نتیجه بهتری داشته باشد.
۶. عمل اسمایل (SMILE)
اسمایل مخفف عبارت Small Incision Lenticule Extraction است. در این روش، لیزر فمتوسکند یک قطعه کوچک و عدسیشکل از بافت داخل قرنیه ایجاد میکند. سپس جراح این قطعه را از طریق برشی کوچک خارج میکند تا شکل قرنیه تغییر کند.
مزایای اسمایل
-
نداشتن فلپ قرنیه مانند لیزیک
-
ایجاد برش کوچکتر نسبت به فلپ لیزیک
-
امکان اصلاح برخی موارد نزدیکبینی و آستیگماتیسم، بسته به فناوری و مجوزهای مورد استفاده
-
احتمال تأثیر کمتر بر برخی اعصاب قرنیه در مقایسه با لیزیک در بعضی مطالعات
عوارض و محدودیتهای اسمایل
خشکی چشم، التهاب، تاری دید موقت، اصلاح ناکافی یا بیش از حد شماره چشم و عوارض مرتبط با خارج کردن بافت از قرنیه از جمله خطرات احتمالی این روش هستند.
اسمایل برای تمام انواع عیوب انکساری کاربرد ندارد و امکان استفاده از آن به شماره چشم، شرایط قرنیه و امکانات دستگاه بستگی دارد. همچنین، انجام اصلاح تکمیلی پس از عمل ممکن است به برنامهریزی متفاوتی نسبت به لیزیک نیاز داشته باشد.
۷. کاشت لنز داخل چشمی (ICL و سایر لنزهای فیکیک)
تمام روشهای اصلاح عیوب انکساری بر پایه تغییر شکل قرنیه نیستند. در برخی افراد، کاشت لنز داخل چشمی میتواند گزینه دیگری برای اصلاح شماره چشم باشد.
در روش کاشت لنز فیکیک، لنز در داخل چشم قرار میگیرد، درحالیکه عدسی طبیعی چشم حفظ میشود. این روش با جراحی تعویض عدسی طبیعی تفاوت دارد.
مزایای کاشت لنز داخل چشمی
-
امکان بررسی برای برخی افراد با نزدیکبینی بالا
-
قابل بررسی بودن برای بعضی افرادی که شرایط مناسبی برای جراحی لیزری قرنیه ندارند
-
حفظ عدسی طبیعی چشم در روشهای لنز فیکیک
عوارض و محدودیتهای کاشت لنز
این روش یک جراحی داخل چشمی است و میتواند خطراتی مانند عفونت، افزایش فشار داخل چشم، التهاب، مشکلات مرتبط با اندوتلیوم قرنیه و در برخی موارد افزایش خطر آب مروارید داشته باشد.
برای انتخاب این روش باید عواملی مانند عمق اتاق قدامی، تعداد سلولهای اندوتلیال، وضعیت عدسی و سلامت کلی چشم بررسی شوند. بنابراین، کاشت لنز لزوماً جایگزین مناسبی برای جراحی لیزری در همه افراد نیست.

جدول مقایسه انواع جراحی عیوب انکساری چشم
| روش جراحی | نحوه انجام | روند معمول بهبود دید | نکته مهم |
|---|---|---|---|
| لیزیک | ایجاد فلپ و اصلاح قرنیه با لیزر | نسبتاً سریع | خطرات مرتبط با فلپ وجود دارد |
| فمتولیزیک | ایجاد فلپ با لیزر فمتوسکند و اصلاح قرنیه | نسبتاً سریع | برای همه افراد مناسب نیست |
| PRK | اصلاح سطح قرنیه بدون ایجاد فلپ | تدریجی و معمولاً طولانیتر | ناراحتی اولیه بیشتر است |
| لازک | جابهجایی اپیتلیوم و اصلاح سطح قرنیه | تدریجی | ترمیم لایه سطحی اهمیت دارد |
| ترنسپیآرکی | برداشتن اپیتلیوم و اصلاح قرنیه با لیزر | تدریجی | بدون فلپ است، اما بیعارضه نیست |
| اسمایل | ایجاد و خارج کردن قطعهای از بافت داخل قرنیه | نسبتاً سریع | کاربرد آن به نوع عیب انکساری محدودتر است |
| لنز فیکیک | قرار دادن لنز در داخل چشم | وابسته به شرایط عمل | نیازمند ارزیابی دقیق ساختارهای داخل چشم است |
زمان بهبود در این جدول تقریبی است و به شرایط فرد، نوع دستگاه، میزان عیب انکساری و روند ترمیم بستگی دارد. همچنین، این جدول رتبهبندی ایمنی یا اثربخشی روشها نیست.
کدام روش جراحی برای اصلاح عیوب انکساری بهتر است؟
پاسخ این سؤال برای همه افراد یکسان نیست. انتخاب روش مناسب باید بر اساس معاینات تخصصی و شرایط هر چشم انجام شود.
برای مثال، فردی که قرنیه سالم و ضخامت کافی دارد ممکن است گزینه مناسبی برای لیزیک یا فمتولیزیک باشد. در مقابل، برای بعضی افراد با قرنیه نسبتاً نازک، روشهای سطحی مانند PRK ممکن است پس از بررسی دقیق مناسبتر باشند.
در افرادی که نزدیکبینی بالایی دارند یا شرایط قرنیه آنها اجازه جراحی لیزری را نمیدهد، ممکن است کاشت لنز داخل چشمی بررسی شود.
برای انتخاب روش مناسب، معمولاً موارد زیر اهمیت دارند:
-
میزان نزدیکبینی، دوربینی و آستیگماتیسم
-
پایداری شماره چشم در طول زمان
-
ضخامت و شکل قرنیه
-
سلامت سطح چشم و وجود خشکی چشم
-
سلامت عدسی، شبکیه و سایر ساختارهای چشم
-
سن، شرایط شغلی، فعالیتهای ورزشی و انتظارات فرد
-
وجود بیماریهای چشمی یا شرایط پزشکی مؤثر بر ترمیم
هیچ روش جراحی را نمیتوان بدون بررسی این عوامل بهعنوان بهترین انتخاب برای همه معرفی کرد.

چه افرادی کاندید مناسبی برای جراحی عیوب انکساری هستند؟
شرایط لازم برای هر روش متفاوت است، اما در بسیاری از روشهای اصلاح عیوب انکساری، پایداری شماره چشم، سلامت قرنیه و نداشتن بیماری چشمی کنترلنشده اهمیت دارند.
افرادی که شماره چشم آنها همچنان در حال تغییر است، به خشکی چشم شدید مبتلا هستند، قوز قرنیه دارند یا دچار برخی بیماریهای چشمی هستند، ممکن است برای بعضی از روشها مناسب نباشند.
بارداری و شیردهی نیز میتوانند به دلیل تغییرات موقت شماره چشم و وضعیت سطح چشم بر زمان مناسب جراحی تأثیر بگذارند.
نکته مهم این است که نامناسب بودن فرد برای یک روش، الزاماً به معنای نامناسب بودن او برای تمام روشهای اصلاح بینایی نیست. تصمیم نهایی باید پس از ارزیابی کامل توسط چشمپزشک گرفته شود.
عوارض احتمالی جراحی عیوب انکساری چشم چیست؟
جراحیهای اصلاح عیوب انکساری با وجود اثربخشی مناسب در بسیاری از بیماران، بدون خطر نیستند. نوع و احتمال عوارض به روش جراحی و شرایط فرد بستگی دارد.
مهمترین عوارض احتمالی عبارتاند از:
-
خشکی چشم و احساس سوزش
-
تاری دید موقت یا نوسان کیفیت بینایی
-
حساسیت به نور
-
مشاهده هاله یا خیرگی اطراف چراغها، بهویژه در شب
-
باقی ماندن بخشی از شماره چشم یا بازگشت نسبی عیب انکساری
-
التهاب یا عفونت
-
عوارض اختصاصی روش، مانند مشکلات فلپ در لیزیک یا کدورت قرنیه در برخی جراحیهای سطحی
-
بهندرت، کاهش پایدار کیفیت یا وضوح بینایی
شدت این عوارض در افراد مختلف یکسان نیست. معاینه دقیق پیش از عمل، انتخاب صحیح روش، رعایت مراقبتهای بعد از جراحی و پیگیریهای منظم میتوانند در مدیریت خطرات نقش مهمی داشته باشند.
در صورت بروز درد شدید یا فزاینده، افت ناگهانی دید، قرمزی قابلتوجه یا ترشح غیرعادی پس از عمل، باید بدون تأخیر با پزشک یا مرکز درمانی تماس گرفت.

مراقبتهای قبل و بعد از جراحی چشم
قبل از عمل
پیش از جراحی، باید معاینه کامل چشم انجام شود و درباره سابقه بیماریهای چشمی، داروهای مصرفی، خشکی چشم و تغییرات شماره چشم به پزشک اطلاع داده شود.
در صورت استفاده از لنز تماسی، ممکن است لازم باشد برای مدتی پیش از معاینه یا عمل، استفاده از آن متوقف شود. مدت این توقف به نوع لنز و دستور پزشک بستگی دارد.
بعد از عمل
مراقبتهای پس از جراحی باید مطابق دستور چشمپزشک انجام شوند. استفاده صحیح از قطرههای تجویزشده، خودداری از مالیدن چشم، رعایت محدودیتهای فعالیت و مراجعه در زمان تعیینشده اهمیت دارند.
زمان بازگشت به کار، ورزش، رانندگی و استفاده طولانی از نمایشگرها به نوع جراحی و کیفیت بهبود بینایی بستگی دارد. بنابراین، نباید صرفاً بر اساس تجربه دیگران درباره زمان بازگشت به فعالیتهای روزمره تصمیم گرفت.
نتیجهگیری
انواع جراحی عیوب انکساری چشم، از لیزیک و فمتولیزیک گرفته تا PRK، لازک، ترنسپیآرکی، اسمایل و کاشت لنز داخل چشمی، با هدف بهبود کیفیت بینایی و کاهش وابستگی به عینک یا لنز انجام میشوند. بااینحال، این روشها از نظر نحوه انجام، دوره بهبود، عوارض احتمالی و شرایط مناسب برای بیمار تفاوت دارند.
نمیتوان یک روش را برای تمام افراد بهترین گزینه دانست. وضعیت قرنیه، میزان عیب انکساری، سلامت سطح چشم، سن و شرایط فردی باید در انتخاب روش مورد توجه قرار گیرند.
اگر قصد انجام جراحی اصلاح بینایی را دارید، بهترین قدم این است که ابتدا معاینه تخصصی انجام دهید و درباره مزایا، محدودیتها و خطرات هر گزینه با چشمپزشک گفتوگو کنید. انتخاب آگاهانه و متناسب با شرایط چشم، مهمتر از انتخاب روشی است که صرفاً جدیدتر یا شناختهشدهتر به نظر میرسد.