واکسیناسیون به معنی تزریق واکسنهایی است که باعث میشود بدن کودک پیش از مواجهه واقعی با بیماریها، سیستم ایمنی لازم را ایجاد کند. واکسنها ترکیبات ضعیفشده یا بخشهایی از عوامل بیماریزا هستند که نمیتوانند بیماری کامل ایجاد کنند اما باعث میشوند بدن آنتیبادی بسازد و برای مواجهه بعدی آماده باشد.
ایمنسازی کودکان به دلایل زیر مهم است:
-
پیشگیری از بیماریهای جدی و قابلپیشگیری
-
کاهش مرگومیر کودکان
-
ایجاد ایمنی جمعی که از شیوع بیماری در جامعه جلوگیری میکند
-
کاهش هزینههای درمانی طولانیمدت در آینده
در ایران و بسیاری از کشورها، واکسنهای کودکان طبق یک برنامه مشخص از بدو تولد تا ۶ سالگی تزریق میشوند. این جدول کمک میکند هیچ دوزی فراموش نشود:
جدول واکسیناسیون معمول کودکان
- بدو تولد: واکسن ب.ث.ژ (سل)، هپاتیت B، فلج اطفال (خوراکی)
- ۲ ماهگی: واکسن پنجگانه، قطره فلج اطفال خوراکی، روتاویروس، پنوموکوک
- ۴ ماهگی: پنجگانه، فلج اطفال خوراکی و تزریقی، روتاویروس، پنوموکوک
- ۶ ماهگی: سرخک، پنجگانه، فلج اطفال خوراکی و تزریقی، روتاویروس
- ۱۲ ماهگی: MMR (سرخک، سرخجه، اوریون)، پنوموکوک
- ۱۸ ماهگی: سهگانه، فلج اطفال خوراکی، MMR
- ۴‑۶ سالگی: سهگانه و فلج اطفال خوراکی
واکسیناسیون کودکان شامل واکسنهای مهم زیر است:
۱) واکسن BCG (سل)
واکسن BCG به منظور پیشگیری از بیماری سل در نوزادان و کودکان تزریق میشود. این واکسن معمولاً در بدو تولد و زیر پوست بازو زده میشود و باعث تحریک سیستم ایمنی برای مقابله با باکتری سل میگردد. BCG بهطور خاص از اشکال شدید سل مانند سل مننژیت جلوگیری میکند. محل تزریق ممکن است کمی قرمز و متورم شود که معمولاً پس از چند هفته بهبود مییابد. این واکسن برای محافظت طولانیمدت کودکان در برابر سل حیاتی است.
۲) واکسن هپاتیت B
واکسن هپاتیت B برای پیشگیری از عفونت کبدی ناشی از ویروس هپاتیت B کاربرد دارد. این واکسن معمولاً در سه نوبت تزریق میشود تا ایمنی طولانیمدت ایجاد شود. هپاتیت B میتواند باعث التهاب کبد، نارسایی کبد یا حتی سرطان کبد شود. تزریق واکسن از همان بدو تولد شروع میشود و اثر محافظتی آن بسیار بالا است. عوارض آن معمولاً خفیف و محدود به تب یا قرمزی محل تزریق است.
۳) واکسن پنجگانه / سهگانه (DTaP / Pentavalent)
این واکسنها کودکان را در برابر دیفتری، کزاز و سیاهسرفه محافظت میکنند و بعضی نسخهها شامل هپاتیت B و Hib هم هستند. واکسنهای ترکیبی با کاهش تعداد تزریقات، کار والدین و مراکز بهداشتی را ساده میکنند. تزریق معمولاً در سنین ۲، ۴ و ۶ ماهگی انجام میشود و تقویتکننده آن در ۱۸ ماهگی تزریق میشود. سیستم ایمنی کودک پس از واکسن قادر است عوامل بیماریزا را سریع شناسایی و خنثی کند. این واکسنها از عوارض جدی مانند نارسایی تنفسی، فلج و عفونت شدید جلوگیری میکنند.
۴) واکسن فلج اطفال (OPV / IPV)
واکسیناسیون فلج اطفال با واکسن خوراکی یا تزریقی انجام میشود و هدف آن پیشگیری از فلج و عفونت ناشی از ویروس پلیو است. این واکسن سیستم ایمنی روده و بدن را آموزش میدهد تا در برابر ویروس مقاوم شود. تزریقهای متعدد در ماههای اول زندگی و پیش از ورود به مدرسه انجام میشوند. OPV خوراکی میتواند به ایمنی جمعی کمک کند، زیرا ویروس ضعیف شده آن از طریق تماس محدود میتواند دیگران را نیز ایمن کند. این واکسن یکی از عوامل اصلی ریشهکن شدن فلج اطفال در بسیاری از کشورهاست.
۵) واکسن MMR (سرخک، سرخجه، اوریون)
واکسن MMR برای پیشگیری از سه بیماری ویروسی مهم یعنی سرخک، سرخجه و اوریون تزریق میشود. این بیماریها میتوانند باعث تب بالا، بثورات پوستی و در موارد شدید مننژیت یا ناباروری شوند. واکسن معمولاً در ۱۲ ماهگی تزریق میشود و دوز دوم در ۱۸ ماه یا ۴–۶ سالگی داده میشود. ایمنی ناشی از واکسن بسیار بالا است و خطر بیماریهای جدی مرتبط با این عفونتها را کاهش میدهد. MMR ایمنی طولانیمدت و محافظت جمعی را در جامعه ایجاد میکند.
۶) واکسن روتاویروس
واکسن روتاویروس برای پیشگیری از اسهال شدید و استفراغ در نوزادان تزریق میشود. این ویروس یکی از شایعترین عوامل اسهال شدید در کودکان زیر ۵ سال است. واکسن خوراکی است و معمولاً در دو یا سه نوبت طی ماههای اول زندگی داده میشود. این واکسن باعث کاهش بستری شدن در بیمارستان و پیشگیری از کمآبی شدید میشود. عوارض آن معمولاً خفیف بوده و شامل کمی بیقراری یا تب خفیف است.
۷) واکسن پنوموکوک
واکسیناسیون پنوموکوک برای محافظت در برابر عفونتهای تنفسی، مننژیت و عفونتهای گوش در کودکان طراحی شده است. این واکسن معمولاً در چند نوبت از ۲ ماهگی تا ۱۲ ماهگی تزریق میشود. واکسن سیستم ایمنی کودک را آموزش میدهد تا در برابر باکتری پنوموکوک واکنش سریع نشان دهد. کاهش میزان بستری و عفونتهای جدی ناشی از پنوموکوک یکی از فواید مهم آن است. این واکسن برای سلامت طولانیمدت ریهها و سیستم ایمنی ضروری است.
واکسیناسیون کودکان مزایای بلندمدت مهمی دارد:
✔ کاهش قابلتوجه بیماریهای عفونی
✔ حفاظت از کودکان در برابر ناتوانیهای جدی و مرگ
✔ ایجاد ایمنی جمعی در جامعه
✔ کاهش بار درمان پزشکی و بیمارستانی
پس از واکسن ممکن است علائمی طبیعی در کودک ظاهر شود که معمولاً خفیف و گذرا هستند:
این علائم معمولاً طبیعیاند و در عرض ۱‑۲ روز برطرف میشوند. در موارد نادر یا عوارض غیرمعمول، باید با پزشک اطفال مشورت کرد.
واکسیناسیون کودکان یک بنیاد کلیدی برای سلامت آینده کودک است. با پیروی از جدول زمانبندی واکسنها و مراجعه به مراکز بهداشتی در سنهای تعیینشده، میتوان از ابتلا به بیماریهای خطرناک پیشگیری کرد و سلامت کودک را تضمین نمود. برنامه واکسیناسیون اطفال نه تنها به نفع کودک است، بلکه از نظر عمومی سلامت جامعه را نیز ارتقا میدهد.
